यतिबेला २० वाणिज्य बैंकहरूको खराब कर्जा यति बढेको छ कि लेख्ने शब्द नै छैन । कर्जा लिने, पैसा नतिर्ने प्रवृत्ति हाबी भएसँगै बैंकहरू दबाबमा पुगेको भेटिएको छ भन्दा फरक पर्दैन । नेपालको बैंकिङ क्षेत्र पछिल्ला केही वर्षयता आर्थिक सुस्तता, घट्दो व्यावसायिक गतिविधि र लगानी विस्तारमा आएको मन्दीका कारण दबाबमा छ । एक समय तरलता अभाव, चर्को ब्याजदर र कर्जा विस्तारको प्रतिस्पर्धाले चर्चामा रहेको बैंकिङ क्षेत्र अहिले भने अर्को चुनौतीसँग जुधिरहेको छ— निष्क्रिय कर्जा (एनपीएल) ।  निष्क्रिय कर्जा अर्थात् तोकिएको समयभित्र ऋणको साँवा वा ब्याज भुक्तानी हुन नसकेको कर्जा । बैंकिङ क्षेत्रको स्वास्थ्य मापन गर्ने प्रमुख सूचकहरूमध्ये एनपीएल पनि एक हो । पछिल्ला दुई वर्षमा अधिकांश बैंकहरूको निष्क्रिय कर्जा निरन्तर बढ्दै गएको छ । आर्थिक गतिविधि सुस्त हुँदा व्यवसायी, उद्योगी र व्यक्तिगत ऋणीले समयमै किस्ता तिर्न नसक्दा बैंकहरूको असुली चुनौती बढेको हो । नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो तथ्याङ्कले पनि बैंकिङ क्षेत्रको अवस्था सहज नभएको संकेत गर्छ । केही वर्षअघिसम्म २ प्रतिशत हाराहारीमा सीमित रहेको वाणिज्य बैंकहरूको औसत निष्क्रिय कर्जा अहिले उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । केही बैंकमा त यो अनुपात नियामकीय चिन्ताको विषय बन्ने तहसम्म पुगेको देखिन्छ ।

पछिल्लो समय सबै बैंकहरू समान अवस्थामा छैनन् । केही बैंकले जोखिम व्यवस्थापन राम्रो गरेका कारण निष्क्रिय कर्जा तुलनात्मक रूपमा नियन्त्रणमा राख्न सफल भएका छन् भने केही बैंकहरू भने असुली सङ्कटसँग संघर्ष गरिरहेका छन् । विशेषगरी आर्थिक मन्दीको समयमा आक्रामक रूपमा कर्जा विस्तार गरेका बैंकहरू अहिले बढी दबाबमा देखिएका छन् । रियल इस्टेट, निर्माण, व्यापार तथा आयात क्षेत्रमा उच्च कर्जा प्रवाह गरेका बैंकहरूमा निष्क्रिय कर्जा तुलनात्मक रूपमा बढी देखिएको छ । यता, जोखिम मूल्याङ्कनमा सावधानी अपनाएका र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा कर्जा केन्द्रित गरेका बैंकहरूको अवस्था केही सहज देखिन्छ । यद्यपि निष्क्रिय कर्जाको दबाबबाट पूर्ण रूपमा मुक्त भने कुनै बैंक छैन । बैंकिङ क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार अहिलेको चुनौती कुनै एक बैंकको मात्र समस्या होइन । यो समग्र अर्थतन्त्रको सुस्ततासँग जोडिएको विषय हो । जब उद्योग, व्यापार र सेवा क्षेत्रको आम्दानी घट्छ, त्यसको प्रत्यक्ष असर बैंकको ऋण असुलीमा पर्छ ।

धेरै व्यवसायीले ऋण त लिए तर कारोबार बढ्न सकेन । परिणामस्वरूप किस्ता तिर्ने क्षमता कमजोर हुँदै गयो । घरजग्गा कारोबारमा आएको मन्दी अर्को प्रमुख कारण हो । केही वर्षअघि घरजग्गाको मूल्य निरन्तर बढ्ने अपेक्षामा लगानी गरिएका धेरै परियोजना अहिले बिक्री अभावको समस्यामा छन् ।

निष्क्रिय कर्जा बढ्नुका पछाडि एउटै कारण छैन । पछिल्ला वर्षमा देखिएका आर्थिक घटनाक्रमले यसको आधार तयार गरेका छन् । सबैभन्दा ठूलो कारण आर्थिक गतिविधिमा आएको सुस्तता हो । कोभिडपछिको पुनरुत्थान अपेक्षाअनुसार हुन सकेन । त्यसपछि उच्च ब्याजदरको चापले निजी क्षेत्र झन् कमजोर बनायो । धेरै व्यवसायीले ऋण त लिए तर कारोबार बढ्न सकेन । परिणामस्वरूप किस्ता तिर्ने क्षमता कमजोर हुँदै गयो । घरजग्गा कारोबारमा आएको मन्दी अर्को प्रमुख कारण हो । केही वर्षअघि घरजग्गाको मूल्य निरन्तर बढ्ने अपेक्षामा लगानी गरिएका धेरै परियोजना अहिले बिक्री अभावको समस्यामा छन् । घरजग्गा कारोबार घट्दा त्यस क्षेत्रमा लगानी गरेका व्यवसायीहरूको नगद प्रवाह प्रभावित भएको छ । निर्माण क्षेत्रको अवस्था पनि उस्तै छ । सरकारी भुक्तानी ढिला हुँदा ठेकेदार कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था कमजोर बनेको छ । धेरै निर्माण व्यवसायीले बैंकबाट ऋण लिएर काम गरेका छन् । तर सरकारबाट समयमै रकम प्राप्त नहुँदा बैंकलाई किस्ता तिर्न कठिनाइ भइरहेको छ । साना तथा मझौला उद्यम (एसएमई) क्षेत्र पनि दबाबमा छ । बजारमा माग कमजोर हुँदा साना व्यवसायको कारोबार घटेको छ । यसले साना ऋणीहरूको भुक्तानी क्षमतामा प्रत्यक्ष असर पारेको छ ।

बैंकहरूको अनुभव हेर्दा सबैभन्दा बढी चुनौती रियल इस्टेट तथा निर्माण क्षेत्रमा देखिएको छ । घरजग्गा किनबेच घटेपछि त्यस क्षेत्रमा लगानी गरेका धेरै ऋणीले ऋण नियमित गर्न सकेका छैनन् । व्यापार तथा आयात क्षेत्र पनि समस्याग्रस्त बनेको छ । आयात गरेर ल्याइएका वस्तु अपेक्षित रूपमा बिक्री हुन नसक्दा व्यवसायीको पुँजी अड्किएको छ । यसले बैंक ऋणको भुक्तानी चक्र प्रभावित गरेको छ । होटल तथा पर्यटन क्षेत्रमा पनि केही चुनौती देखिन्छ । पर्यटक आगमनमा सुधार भए पनि महामारीअघि लिइएका ठूला ऋणको भार अझै धेरै व्यवसायीले बोकेका छन् । उद्योग क्षेत्रमा पनि समस्या छ । उत्पादन लागत बढेको, बजार माग कमजोर भएको र प्रतिस्पर्धा तीव्र बनेको अवस्थामा धेरै उद्योगले पर्याप्त नाफा कमाउन सकेका छैनन् । यसले ऋण तिर्ने क्षमता कमजोर बनाएको छ ।

निष्क्रिय कर्जा बढ्दा त्यसको असर बैंकहरूको नाफामा पनि पर्न थालेको छ । खराब कर्जाका लागि थप रकम छुट्याउनुपर्ने भएकाले बैंकको खुद नाफा घट्ने जोखिम हुन्छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले पनि बैंकिङ क्षेत्रको दबाब कम गर्न विभिन्न सहजीकरणका उपाय अघि सारेको छ । मौद्रिक नीतिमार्फत समस्याग्रस्त क्षेत्रका लागि पुनर्संरचना, पुनर्तालिकीकरण र पुनरुत्थानसम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ । नियामकले बैंकहरूलाई जोखिम व्यवस्थापन बलियो बनाउन निर्देशन दिँदै आएको छ । साथै खराब कर्जाका लागि पर्याप्त प्रोभिजनिङ गर्नुपर्ने व्यवस्था कायम राखिएको छ । यद्यपि राष्ट्र बैंकले सहजीकरण गरे पनि अन्ततः ऋण असुलीको मुख्य जिम्मेवारी बैंक स्वयंको हुने भएकाले समस्या पूर्ण रूपमा समाधान हुन सकेको छैन । निष्क्रिय कर्जा बढ्दा त्यसको असर बैंकहरूको नाफामा पनि पर्न थालेको छ । खराब कर्जाका लागि थप रकम छुट्याउनुपर्ने भएकाले बैंकको खुद नाफा घट्ने जोखिम हुन्छ । बैंकहरूले प्रोभिजनिङमा ठूलो रकम राख्नुपर्दा लाभांश वितरण क्षमता पनि प्रभावित हुन सक्छ । यही कारण पछिल्लो समय बैंकहरूले नाफा बढाउनुभन्दा जोखिम व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन् । निष्क्रिय कर्जा बढ्दै जाँदा नयाँ कर्जा विस्तारको क्षमता पनि सीमित हुन सक्छ । बैंकहरू थप सतर्क बन्दा निजी क्षेत्रले अपेक्षित रूपमा कर्जा प्राप्त गर्न कठिनाइ हुने सम्भावना रहन्छ ।

नेपालको बैंकिङ क्षेत्र अहिले तरलता अभावको होइन, गुणस्तरीय कर्जाको चुनौतीसँग जुधिरहेको छ । बैंकहरूसँग लगानीयोग्य रकम पर्याप्त भए पनि पुरानो ऋण असुली र बढ्दो निष्क्रिय कर्जाले नयाँ जोखिम सिर्जना गरेको छ । निष्क्रिय कर्जा कुनै बैंकको मात्र समस्या होइन, यो अर्थतन्त्रको वास्तविक अवस्थाको प्रतिबिम्ब हो ।

आर्थिक वर्ष समाप्तिको सँघारमा बैंकिङ क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो— निष्क्रिय कर्जा अब घट्छ कि अझै बढ्छ ? यदि अर्थतन्त्र चलायमान बन्दै गयो, सरकारी खर्च बढ्यो, निजी क्षेत्रको कारोबार सुधारियो र लगानी विस्तार हुन थाल्यो भने निष्क्रिय कर्जामा क्रमशः सुधार आउन सक्छ । तर आर्थिक गतिविधि सुस्त नै रहने हो भने बैंकहरूको असुली दबाब अझै केही समय कायम रहने सम्भावना छ । विशेषगरी निर्माण, रियल इस्टेट, व्यापार तथा साना व्यवसाय क्षेत्रमा सुधार नआएसम्म निष्क्रिय कर्जाको समस्या पूर्ण रूपमा समाधान हुने देखिँदैन । नेपालको बैंकिङ क्षेत्र अहिले तरलता अभावको होइन, गुणस्तरीय कर्जाको चुनौतीसँग जुधिरहेको छ । बैंकहरूसँग लगानीयोग्य रकम पर्याप्त भए पनि पुरानो ऋण असुली र बढ्दो निष्क्रिय कर्जाले नयाँ जोखिम सिर्जना गरेको छ । निष्क्रिय कर्जा कुनै बैंकको मात्र समस्या होइन, यो अर्थतन्त्रको वास्तविक अवस्थाको प्रतिबिम्ब हो । जब उद्योग, व्यापार, निर्माण र सेवा क्षेत्र बलियो हुन्छन्, बैंकहरूको ऋण पनि नियमित हुन्छ । तर आर्थिक गतिविधि कमजोर हुँदा त्यसको असर सबैभन्दा पहिले बैंकको ऋण असुलीमा देखिन्छ । त्यसैले निष्क्रिय कर्जा घटाउने उपाय केवल बैंकको असुली अभियानमा सीमित छैन । अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने, निजी क्षेत्रको आत्मविश्वास बढाउने, सरकारी भुक्तानीलाई व्यवस्थित गर्ने र उत्पादनमूलक गतिविधि विस्तार गर्ने नीतिगत प्रयाससँगै मात्र बैंकिङ क्षेत्रले यो चुनौतीबाट दीर्घकालीन रूपमा मुक्ति पाउन सक्छ । सचेत भया ।