विद्युतीय सवारीसाधन (ईभी) को प्रयोग नेपाल तिव्र रुपमा बढ्दै गएको छ । पछिल्लो समयको तथ्याङलाई हेर्दा नेपाली अटो बजार ईभीमय बन्दै गएको देखिएको हो । बजार ईभीमय बन्दै जादा आगलागी सबैभन्दा जोखिम बन्दै गइरहेको छ । पछिल्ला केहि महिना मात्रै नेपाली अटो बजार ईभी गाडीमा आगलागिको घटनाले आम उपभोक्तालाई नै त्रसित बनाएको अवस्था छ ।

बजार ईभीमय हुँदै जादा यसको ब्याट्री सुरक्षा मुख्य चुनौति बन्दै गएको हो । आधुनिक विद्युतीय सवारीहरू अत्याधुनिक ब्याट्री व्यवस्थापन तथा सुरक्षा प्रणालीले सुसज्जित भए पनि अत्यधिक तापक्रम, भौतिक क्षति तथा तापीय अनियन्त्रित प्रतिक्रिया जस्ता समस्याले जोखिम सिर्जना गर्न गरेका छन् । अझ नेपाल जस्तो भुगोलमा परीक्षण बिना प्रवेश भएको ईभी सवारीको ब्याट्रि सुरक्षा निकै ठुलो समस्या बन्दै गएको छ ।

अहिले सञ्चालनमा रहेका अधिकांश विद्युतीय सवारीहरूमा लिथियम–आयन प्रविधिमा आधारित ब्याट्री प्रयोग गरिएको हुन्छ । यस्ता ब्याट्रीहरूले सीमित स्थानमा अत्यधिक ऊर्जा भण्डारण गर्न सक्छन् जसले लामो दूरीको यात्रा सम्भव बनाउँछ । तर यही उच्च ऊर्जा घनत्वका कारण कुनै कारणवश खराबी आएमा त्यसको असर सामान्य ब्याट्रीको तुलनामा निकै गम्भीर हुन सक्छ । यद्यपि तथ्याङ्कले पेट्रोलियम इन्धनबाट चल्ने सवारीको तुलनामा विद्युतीय सवारीमा आगलागी हुने सम्भावना कम रहेको देखाए पनि आगलागी भएमा त्यसलाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुने, पुनः बल्ने जोखिम रहने तथा विषाक्त ग्यास उत्सर्जन हुने भएकाले विशेष सतर्कता आवश्यक रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।

विद्युतीय सवारीसँग सम्बन्धित सबैभन्दा चर्चित जोखिम तापीय अनियन्त्रित प्रतिक्रिया हो । यो यस्तो अवस्था हो जहाँ ब्याट्रीको एउटा कोष अत्यधिक तापक्रममा पुगेर प्रतिक्रिया सुरु गर्छ र त्यसबाट उत्पन्न तापले थप प्रतिक्रिया बढाउँदै लैजान्छ । यसरी उत्पन्न ताप छिमेकी कोषहरूमा समेत फैलिँदा क्रमशः सम्पूर्ण ब्याट्री प्याक प्रभावित हुन सक्छ । एकपटक यस्तो प्रक्रिया सुरु भएपछि त्यसलाई रोक्न अत्यन्त कठिन हुने बताइन्छ ।

ब्याट्रीको एउटा कोष असफल हुनु नै सामान्यतया यस्तो घटनाको सुरुआत हुने गर्छ । सवारी दुर्घटनाबाट ब्याट्रीमा परेको चोट, उत्पादन प्रक्रियामा भएको त्रुटि, अत्यधिक चार्जिङ, अत्यधिक तापक्रमको दीर्घकालीन प्रभाव वा भित्री सर्ट सर्किटजस्ता कारणले ब्याट्री कोषमा खराबी आउन सक्छ । यस्ता अवस्थामा ब्याट्रीभित्रका रासायनिक तत्व विघटन हुन थाल्छन् र ज्वलनशील ग्यास उत्पन्न हुन्छ । उक्त ग्यासमा आगो लागेपछि आगलागी झनै जटिल बन्छ, किनकि त्यसको ऊर्जा स्रोत ब्याट्रीभित्रै रहेको हुन्छ ।

वास्तविक घटनाहरूको अध्ययन गर्दा अधिकांश विद्युतीय सवारी आगलागीका पछाडि केही साझा कारणहरू देखिएका छन् । गम्भीर दुर्घटनाले ब्याट्री आवरणमा क्षति पु-याउँदा तत्काल सर्ट सर्किट हुन सक्छ वा केही समयपछि समस्या देखिन सक्छ । त्यसैले दुर्घटनापछि सवारी सामान्य अवस्थामा देखिए पनि ब्याट्री परीक्षण गराउनु आवश्यक मानिन्छ । त्यस्तै, तीव्र चार्जिङका क्रममा उत्पन्न हुने ताप, बारम्बार शतप्रतिशत चार्ज गर्ने बानी, गुणस्तरहीन वा प्रमाणित नभएका चार्जरको प्रयोगले जोखिम बढाउन सक्छ । उत्पादन प्रक्रियामा रहेका सूक्ष्म त्रुटिहरूले वर्षौंपछि समेत अचानक समस्या निम्त्याउन सक्छन् । अत्यधिक गर्मीमा सवारी पार्क गर्नु वा अत्यधिक चिसो अवस्थामा ब्याट्रीको उचित तयारीबिनै तीव्र चार्जिङ गर्नु पनि जोखिमपूर्ण मानिन्छ ।

विज्ञहरूका अनुसार ब्याट्री असफल हुनुअघि सामान्यतया केही संकेतहरू देखिन सक्छन् । कुनै स्पष्ट कारणबिनै सवारीको दूरी क्षमता अचानक घट्नु, पार्किङ अवस्थामा वा चार्जिङ नगरिरहेको बेला समेत सवारीको तल्लो भाग असामान्य रूपमा तातो हुनु, रासायनिक पदार्थ जलेको जस्तो गन्ध आउनु, ब्याट्री रहेको भाग फुल्नु वा आकार परिवर्तन हुनु तथा ड्यासबोर्डमा ब्याट्रीसम्बन्धी चेतावनी बारम्बार देखिनु यस्ता संकेतहरू हुन् । यदि सवारी दुर्घटनामा परेको छ भने सामान्य क्षति मात्र देखिए पनि ब्याट्री परीक्षण नगरिकन चार्जिङ वा लामो दूरीको यात्रा नगर्न सुझाव दिइएको छ ।

ब्याट्रीमा आगलागी भएपछि आगो कसरी फैलिन्छ भन्ने विषय पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ । एउटा कोषमा सुरु भएको तापीय अनियन्त्रित प्रतिक्रिया क्रमशः छिमेकी कोषहरूमा फैलिँदै सम्पूर्ण ब्याट्री प्याकसम्म पुग्न सक्छ । केही घटनामा प्रारम्भिक खराबी सुरु भएको केही मिनेटमै सम्पूर्ण ब्याट्री आगोको चपेटामा परेको तथ्य भेटिएको छ । एकपटक सम्पूर्ण प्याक प्रभावित भएपछि ब्याट्रीभित्र सञ्चित ऊर्जाले नै आगोलाई निरन्तर बलिरहन मद्दत गर्छ । पानीले बाहिरी सतह चिसो बनाउन सहयोग गरे पनि ब्याट्रीको भित्री भागसम्म प्रभावकारी रूपमा पुग्न कठिन हुने भएकाले ठूलो मात्रामा पानी लगातार प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ ।

विद्युतीय सवारी आगलागीको अर्को चुनौती पुनः आगो बल्ने सम्भावना हो । आगो निभाइसकेपछि पनि केही कोषहरूमा ऊर्जा बाँकी रहन सक्छ । समय बित्दै जाँदा ती कोषहरू पुनः तापीय प्रतिक्रियामा प्रवेश गर्दा आगो फेरि बल्न सक्छ । कतिपय घटनामा आगो निभाएको २४ घण्टाभन्दा बढी समयपछि समेत पुनः आगलागी भएको पाइएकाले धेरै देशका दमकल सेवाहरूले यस्ता सवारीलाई विशेष निगरानीमा राख्ने वा पानीले भरिएको कन्टेनरमा डुबाएर राख्ने अभ्यास थालेका छन् ।

ब्याट्री सुरक्षा सुधारका लागि उत्पादकहरूले विभिन्न उपाय अपनाएका छन् । आधुनिक ब्याट्री प्याकहरूमा ताप व्यवस्थापन प्रणाली, कोषस्तरीय सुरक्षा संयन्त्र तथा आगोको फैलावट कम गर्ने विशेष आवरण प्रयोग गरिन्छ । ताप प्रतिरोधी आवरण, विशेष सिरामिक अवरोध तथा ताप फैलावट रोक्ने सामग्रीको प्रयोग बढ्दो क्रममा छ । यद्यपि सवारीधनी स्वयंले पनि केही सावधानी अपनाएर जोखिम घटाउन सक्छन् । दैनिक प्रयोगका क्रममा ब्याट्रीको चार्ज २० देखि ८० प्रतिशतबीच राख्ने, बारम्बार शतप्रतिशत चार्ज नगर्ने, उत्पादकले स्वीकृत गरेका चार्जिङ उपकरण मात्र प्रयोग गर्ने, शंकास्पद तार वा उपकरणबाट रातभर चार्ज नगर्ने तथा अत्यधिक गर्मीबाट सवारीलाई जोगाउने बानी लाभदायक मानिन्छ ।

चार्जिङ प्रक्रियालाई पनि सुरक्षाको दृष्टिले संवेदनशील मानिन्छ । सवारीसँग आएको वा प्रमाणित गुणस्तरको चार्जर प्रयोग गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ । चार्जर र ब्याट्री व्यवस्थापन प्रणालीबीच सही समन्वय हुन नसकेमा ब्याट्रीमा आवश्यकताभन्दा बढी विद्युत् प्रवाह हुन सक्छ। विश्वसनीय सार्वजनिक तीव्र चार्जिङ केन्द्रहरू सामान्यतया सुरक्षित मानिए पनि अज्ञात स्रोतका सस्ता घरेलु चार्जर प्रयोग गर्दा जोखिम बढ्न सक्छ । त्यस्तै, अत्यधिक गर्मीमा लामो यात्रा गरेलगत्तै चार्जिङ नगरी ब्याट्रीलाई केही समय चिसिन दिनु तथा अत्यधिक चिसो मौसममा ब्याट्रीको पूर्वतयारी गरी चार्जिङ गर्नु उपयुक्त मानिन्छ ।

आधुनिक विद्युतीय सवारीमा प्रयोग हुने ब्याट्री व्यवस्थापन प्रणालीले प्रत्येक कोषको तापक्रम, भोल्टेज तथा चार्ज अवस्थालाई निरन्तर निगरानी गर्छ । कुनै कोषमा असामान्य व्यवहार देखिएमा यसले चार्जिङ गति घटाउने, शक्ति सीमित गर्ने वा आवश्यक परे सम्पूर्ण प्रणाली बन्द गर्ने क्षमता राख्छ । त्यसैगरी द्रव, हावा वा विशेष पदार्थमार्फत सञ्चालन हुने ताप व्यवस्थापन प्रणालीले ब्याट्रीलाई सुरक्षित तापक्रममा राख्न सहयोग पु¥याउँछ । कोषस्तरीय फ्युज तथा आगो प्रतिरोधी अवरोध सामग्रीले एउटा कोषको समस्या अर्को कोषमा फैलिन नदिन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

ब्याट्री सुरक्षाको भविष्य अझ सकारात्मक देखिएको छ । अहिले विकासको चरणमा रहेका ठोस पदार्थमा आधारित ब्याट्रीहरूले तरल इलेक्ट्रोलाइटको सट्टा ठोस पदार्थ प्रयोग गर्ने भएकाले आगलागीको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा घट्ने अपेक्षा गरिएको छ । त्यसैगरी ब्याट्री खराबीको प्रारम्भिक चरणमै निस्कने ग्यास पहिचान गर्न सक्ने सेन्सर, लिथियम–आयन ब्याट्रीका लागि विशेष रूपमा विकसित आगो नियन्त्रण प्रणाली तथा पार्किङ भवनहरूमा अनिवार्य सुरक्षा पूर्वाधारको विकास तीव्र रूपमा भइरहेको छ। विश्वभर दमकल सेवा तथा उद्धार निकायहरूलाई विद्युतीय सवारीसम्बन्धी विशेष तालिम दिन थालिएको छ, जसले विषाक्त ग्यास व्यवस्थापन, पुनः आगलागी नियन्त्रण तथा क्षतिग्रस्त सवारीको सुरक्षित ढुवानीलाई थप व्यवस्थित बनाएको छ ।

पेट्रोलियम सवारीको आगो र विद्युतीय सवारीको आगो फरक प्रकृतिका हुन्छन् । पेट्रोलबाट हुने आगो प्रारम्भिक चरणमा छिटो फैलिने भए पनि विद्युतीय सवारीको आगो नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ । एउटा ठूलो ब्याट्री प्याकमा आगलागी भएमा त्यो घण्टौंसम्म जारी रहन सक्छ । आगलागीका क्रममा हाइड्रोजन फ्लोराइड, कार्बन मोनोअक्साइड, हाइड्रोजन साइनाइड तथा विभिन्न प्रकारका विषाक्त जैविक ग्यासहरू निस्कन सक्ने भएकाले घटनास्थलबाट टाढा रहन र उद्धारकर्मीले विशेष श्वासप्रश्वास उपकरण प्रयोग गर्न आवश्यक हुन्छ ।

सवारीधनीहरूले चार्ज २० देखि ८० प्रतिशतबीच राख्ने, अत्यधिक गर्मीमा चार्जिङ नगर्ने, प्रमाणित उपकरण प्रयोग गर्ने तथा दुर्घटनापछि ब्याट्री परीक्षण गराउने जस्ता सामान्य सावधानी अपनाएमा ब्याट्री अत्यधिक तात्ने तथा गम्भीर दुर्घटनाको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा कम गर्न सकिने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ । (अन्तर्राष्ट्रिय एजेन्सी)