नेपालको बीमा नियामक निकाय, नेपाल बीमा प्राधिकरणले बीमा बजारलाई थप व्यवस्थित, मर्यादित र पारदर्शी बनाउने उद्देश्यका साथ ‘बीमा अभिकर्ता सम्बन्धी निर्देशन २०८३’ जारी गरेको छ। बीमा ऐन २०७९ को दफा १६६ ले दिएको अधिकार प्रयोग गर्दै प्राधिकरणले यो नयाँ नीतिगत व्यवस्था कार्यान्वयनमा ल्याएको हो। यस निर्देशनले बीमा अभिकर्ताहरूको कार्यप्रणालीमा व्यापक सुधार ल्याउने र बीमितको हित संरक्षण गर्ने लक्ष्य राखेको छ। नयाँ निर्देशन अनुसार अब जोकोही व्यक्ति वा संस्था बीमा अभिकर्ता बन्न पाउने छैनन्। प्राधिकरणले नियम ४२ बमोजिम केही कडा मापदण्डहरू तय गरेको छ, जसले अभिकर्ताको गुणस्तर सुनिश्चित गर्नेछ। निर्देशनअनुसार न्यूनतम शैक्षिक योग्यता नपुगेका व्यक्तिहरू यो पेशामा आबद्ध हुन पाउने छैनन्।
यसैगरी, प्रचलित कानुन अनुसार दामासाहीमा परेका व्यक्तिहरूलाई पनि अभिकर्ता बन्न रोक लगाइएको छ। आर्थिक पारदर्शिता कायम राख्नका लागि कर्जा सूचना केन्द्रको कालो सूचीमा परेका व्यक्तिहरूको हकमा समेत कडाइ गरिएको छ। कालो सूचीबाट नाम फुकुवा भएको एक वर्ष पूरा नभएसम्म त्यस्ता व्यक्तिले बीमा अभिकर्ताको इजाजतपत्र प्राप्त गर्न सक्ने छैनन्। संस्थागत अभिकर्ताको हकमा भने थप कडा प्रावधान राखिएको छ। प्रचलित कानुन अनुसार कर चुक्ता प्रमाणपत्र पेश गर्न नसक्ने वा आफ्नो वित्तीय विवरणको अनिवार्य लेखापरीक्षण नगराउने संस्थाहरूलाई अभिकर्ताको रूपमा काम गर्न प्रतिबन्ध लगाइएको छ। साथै, बीमकसँग प्रत्यक्ष स्वार्थ बाझिने अवस्थामा रहेका व्यक्ति वा संस्थाहरूलाई पनि यो प्रक्रियाबाट बाहिर राखिएको छ, जसले गर्दा व्यवसायमा निष्पक्षता कायम रहन सकोस्।
अनिवार्य १५ घण्टाको पेशागत विकास तालिम
बीमा अभिकर्ताहरूको क्षमता र दक्षता अभिवृद्धि गर्न प्राधिकरणले तालिमलाई अनिवार्य बनाएको छ। निर्देशनअनुसार प्रत्येक बीमक (बीमा कम्पनी) ले आफ्ना अभिकर्ताहरूलाई नवीकरण अवधिभित्र कम्तीमा १५ घण्टाको पेशागत विकास तालिम प्रदान गर्नुपर्नेछ। यो तालिम केवल औपचारिकतामा मात्र सीमित नभई यसको विषयवस्तुमा समेत स्पष्टता ल्याइएको छ। तालिमको पाठ्यक्रममा बीमाको जटिल प्राविधिक पक्षहरू, प्रचलित कानुनी व्यवस्था, नियामक प्रावधानहरू र बजार आचरणसम्बन्धी विषयहरू समावेश हुनुपर्नेछ। यसले अभिकर्ताहरूलाई बजारमा आउने नयाँ चुनौतीहरूको सामना गर्न र ग्राहकलाई सही परामर्श दिन सक्षम बनाउने विश्वास प्राधिकरणले लिएको छ।
काम, कर्तव्य र उत्तरदायित्वमा कडाइ
निर्देशनले अभिकर्ताका काम, कर्तव्य र अधिकारलाई पनि विस्तृत रूपमा परिभाषित गरेको छ। अबदेखि बीमा व्यवसाय सञ्चालन गर्दा अभिकर्ताले प्राधिकरणबाट प्राप्त सक्कल इजाजतपत्र अनिवार्य रूपमा आफूसँगै राख्नुपर्नेछ र माग भएको खण्डमा बीमित वा सरोकारवालालाई देखाउनुपर्नेछ। बीमा गराउने क्रममा अभिकर्ताले बीमाका आधारभूत सिद्धान्तहरूको पूर्ण पालना गर्नुपर्नेछ। ग्राहकलाई बीमालेखका सम्पूर्ण सर्तहरू, प्राप्त हुने सुविधाहरू र दाबी भुक्तानीको प्रक्रियाबारे स्पष्ट, सरल र बुझिने भाषामा जानकारी दिनु अभिकर्ताको मुख्य जिम्मेवारी हुनेछ। यदि ग्राहकले सम्बन्धित बीमा कम्पनीको वित्तीय अवस्थाबारे जानकारी मागेमा अभिकर्ताले यथार्थ र आधिकारिक तथ्यांक उपलब्ध गराउनुपर्नेछ।
यसका साथै, प्रस्ताव फाराम भर्दा बीमितलाई पूर्ण सहयोग गर्ने, आवश्यक कागजातहरू संकलन गरी समयमै कम्पनीमा पेश गर्ने र बीमालेख नवीकरण तथा दाबी प्रक्रियामा समन्वयकारी भूमिका खेल्ने दायित्व पनि अभिकर्ताकै हुनेछ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, अभिकर्ताले बीमितको वास्तविक जोखिम, वित्तीय क्षमता र आवश्यकताको गहन विश्लेषण गरेर मात्र उपयुक्त बीमालेख सिफारिस गर्नुपर्नेछ। अनावश्यक रूपमा ठूलो बीमांकको बीमा गराउने प्रवृत्तिलाई यसले निरुत्साहित गर्ने देखिन्छ।
आचारसंहिता र नैतिक दायित्व
अभिकर्ताहरूका लागि कडा आचारसंहिता समेत तय गरिएको छ। ग्राहकसँगको कारोबारमा पूर्ण गोपनीयता कायम राख्नुपर्ने, आफ्नो कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ भएमा त्यसको खुलासा गर्नुपर्ने र ग्राहकलाई झुक्यानमा पार्ने गरी कुनै पनि जानकारी दिन नहुने उल्लेख छ। प्रस्ताव फाराम अभिकर्ता आफैँले भर्ने नभई ग्राहक स्वयंलाई भर्न लगाउनुपर्ने र आवश्यक परेमा मात्र सहयोग गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। बीमितले लिन सक्ने ऋण सुविधा, बीमाशुल्क भुक्तानी र दाबी प्रक्रियामा अभिकर्ताले सक्रिय र सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्नेछ। यसले बीमा क्षेत्रप्रति सर्वसाधारणको विश्वास बढाउन मद्दत पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
निषेधित कार्यहरू र दण्डको व्यवस्था
बजारमा हुने अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा रोक्न प्राधिकरणले कतिपय कार्यहरूलाई पूर्ण रूपमा निषेध गरेको छ। बीमा अभिकर्ताले आफ्नो कमिसनबाट ग्राहकलाई फिर्ता दिने, उपहार वा अन्य कुनै प्रलोभन देखाएर बीमा गराउने कार्य गर्न पाउने छैनन्। बिना इजाजत बीमा व्यवसाय गर्ने, ग्राहकको व्यक्तिगत र वित्तीय गोपनीयता भंग गर्ने, वा बीमा गराउनका लागि करकाप र दुर्व्यवहार गर्ने कार्यलाई कडा अपराध मानिनेछ। त्यस्तै, अनुचित आर्थिक लाभ लिने, एउटै व्यवसायमा दोहोरो भूमिका निर्वाह गर्ने, कम्पनीले तोकेको दर र सर्त उल्लंघन गर्ने, भ्रामक प्रचार गर्ने तथा कागजातहरूमा जालसाजी वा किर्ते गर्ने जस्ता कार्यहरू पूर्ण रूपमा वर्जित गरिएको छ। यदि कुनै अभिकर्ताले यी निषेधित कार्यहरू गरेको पाइएमा कानुन अनुसार इजाजतपत्र खारेजीसम्मको कारबाही हुने व्यवस्था निर्देशनमा छ।
नेपाल बीमा प्राधिकरणको यो नयाँ निर्देशनले बीमा बजारलाई स्वच्छ र प्रतिस्पर्धी बनाउनुका साथै अभिकर्ता पेशालाई एक सम्मानित र दक्ष जनशक्तिको पेशाको रूपमा स्थापित गर्ने देखिन्छ। यसको सफल कार्यान्वयनले समग्र बीमा क्षेत्रको विश्वसनियतामा ठूलो इँटा थप्ने निश्चित छ।
