नेपालको वित्तीय क्षेत्रमा पछिल्लो समय बैंकहरूको मर्जर र व्यावसायिक रूपान्तरणको लहर निकै तीव्र गतिमा अघि बढेको छ। यसै सिलसिलामा, नेपालको बैंकिङ इतिहासमा एउटा बलियो र दूरगामी प्रभाव पार्ने रणनीतिक फड्को मार्न सफल संस्थाका रूपमा लक्ष्मी सनराइज बैंक लिमिटेड अग्रपंक्तिमा उभिएको छ। तत्कालीन लक्ष्मी बैंकको एकल व्यावसायिक यात्राबाट सुरु भएको यो यात्रा आज दुई ठूला वाणिज्य बैंकहरूको सफल मिलनपछि ‘लक्ष्मी सनराइज बैंक’ का रूपमा स्थापित भएको छ। बैंकलाई यो उचाइ र रूपान्तरणको दिशामा डोर्‍याउने प्रमुख श्रेय यसका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) अजयबिक्रम शाहलाई जान्छ। विक्रम संवत २०७५ को कार्तिक महिनामा तत्कालीन लक्ष्मी बैंकको नेतृत्व सम्हालेका शाहले आफ्नो कार्यकालमा बैंकलाई केवल परम्परागत बैंकिङ दायरामा मात्र सीमित राखेनन्, बरु यसलाई आधुनिक, प्रविधिमैत्री र विशाल आकारको अग्रणी वित्तीय संस्थाका रूपमा पुनर्जीवित गरे। उनी नेतृत्वमा आएपछि बैंकले आक्रामक र अल्पकालीन नाफामुखी बजार विस्तारभन्दा पनि दीर्घकालीन स्थायित्व, सुदृढ वित्तीय जग, व्यापक डिजिटलाइजेसन र मर्जरमा आधारित संरचनात्मक विस्तारलाई आफ्नो मुख्य रणनीतिक प्राथमिकता बनायो। सोही दूरदर्शी नेतृत्वको प्रतिफल स्वरूप आज लक्ष्मी सनराइज बैंक ४ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको निक्षेप र ३ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको कर्जा लगानी व्यवस्थापन गर्ने नेपालकै एक शक्तिशाली व्यावसायिक घराना र शीर्ष वाणिज्य बैंकका रूपमा खडा हुन सफल भएको छ।

अजयबिक्रम शाह नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा एक स्थापित, परिपक्व र व्यावसायिक बैंकरका रूपमा चिनिन्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंक नेपालबाट आफ्नो व्यावसायिक बैंकिङ करिअरको सुरुवात गरेका शाहसँग झन्डै दुई दशकभन्दा लामो समय बैंकिङ क्षेत्रका विविध आयामहरूमा काम गरेको गहिरो र विशिष्ट अनुभव छ। स्ट्यान्डर्ड चार्टर्ड बैंकमा विभिन्न महत्वपूर्ण विभाग र जिम्मेवारीहरू सफलतापूर्वक निर्वाह गरेपछि उनले तत्कालीन नेपाल बंगलादेश बैंकमा नायब प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (डेपुटी सीईओ) को रूपमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाएका थिए। उनको यो लामो अनुभव, जोखिम व्यवस्थापनमा उच्च कुशलता र संस्थागत सुशासनप्रतिको बलियो प्रतिबद्धता नै लक्ष्मी बैंकको नेतृत्व सम्हाल्दा सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति साबित भयो। जब उनले लक्ष्मी बैंकको कमान्ड हातमा लिए, त्यतिबेला वित्तीय बजारमा तीव्र प्रतिस्पर्धा थियो र बैंकहरू आक्रामक रूपमा कर्जा विस्तार गर्ने होडबाजीमा थिए। तर शाहले तत्कालीन बजारको हावाको बहावभन्दा फरक धार समात्दै बैंकको आन्तरिक प्रणालीलाई बलियो बनाउने, प्रविधिमा लगानी बढाउने र संस्थागत गभर्नेन्सलाई उच्च प्राथमिकता दिने रणनीति अख्तियार गरे। उनको बुझाइ थियो कि वित्तीय संस्थाको जग बलियो नभई गरिएको तीव्र विस्तारले भविष्यमा ठूलो जोखिम निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले उनले सुरुवाती दिनदेखि नै ‘दिगो र सुरक्षित विकास’ को दर्शनलाई आत्मसात् गर्दै बैंकलाई एउटा नयाँ दिशा र गति प्रदान गर्ने काम गरे।

शाहको कार्यकालको इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो र गौरवपूर्ण माइलस्टोन वा कोसेढुङ्गा भनेको विक्रम संवत २०८० सालको असार महिनामा सम्पन्न तत्कालीन लक्ष्मी बैंक र सनराइज बैंकबीचको ऐतिहासिक र सफल मर्जर हो। विक्रम संवत २०७५ सालमा उनी सीईओ बन्दा लक्ष्मी बैंक बजारमा मध्यम आकारको र आफ्नै सीमित भौगोलिक दायराभित्र एकल अस्तित्वमा सञ्चालन भइरहेको एउटा सुशासित संस्था थियो। तर समय र बजारको मागसँगै केन्द्रीय बैंक नेपाल राष्ट्र बैंकको मर्जर नीतिलाई आत्मसात् गर्दै शाहले बैंकको आकार र प्रभाव दुवै बढाउने साहसिक निर्णय लिए। दुईवटा फरक कार्यसंस्कृति, फरक ग्राहक वर्ग, फरक कार्यप्रणाली र फरक संगठनात्मक संरचना भएका वाणिज्य बैंकहरूलाई एकापसमा गाभ्नु आफैँमा एउटा जटिल र चुनौतीपूर्ण कार्य थियो। कर्मचारीहरूको व्यवस्थापन, शाखा सञ्जालको समायोजन, प्रविधि र सफ्टवेयरको एकीकरण जस्ता कयौँ संवेदनशील पाटाहरूलाई निकै सुझबुझपूर्ण ढंगले व्यवस्थापन गर्नुपर्ने थियो। शाहले आफ्नो व्यवस्थापकीय कुशलता र दूरदृष्टि प्रदर्शन गर्दै यी सबै चुनौतीहरूलाई सहजै पार लगाए र अन्ततः दुवै बैंकलाई सफलतापूर्वक एकीकृत गर्दै ‘लक्ष्मी सनराइज बैंक’ को रूपमा संयुक्त व्यावसायिक कारोबार सञ्चालनमा ल्याए। यो मर्जर केवल दुईवटा संस्थाको वित्तीय अंकगणितको जोड मात्र थिएन, बरु यसले नेपालको वित्तीय बजारमा एउटा नयाँ, प्रतिस्पर्धी र आधुनिक ऊर्जासहितको विशाल शक्तिको उदय गरायो। यस ऐतिहासिक मर्जरले बैंकको संस्थागत आकार मात्र विशाल बनाएको छैन, बरु यसको समग्र बजार हिस्सा र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतालाई पनि अन्य स्थापित बैंकहरूको दाँजोमा उल्लेखनीय रूपमा माथि उठाएको छ।

मर्जर र संरचनात्मक फड्कोसँगै शाहले बैंकलाई डिजिटल रूपान्तरणको मार्गमा तीव्र गतिमा अघि बढाउने कार्यलाई आफ्नो कार्यकालको अर्को प्रमुख स्तम्भ बनाए। परम्परागत रूपमा चलिरहेका बैंकिङ प्रक्रियाहरूलाई विस्थापित गर्दै प्रविधिको अधिकतम् उपयोगमार्फत ग्राहक सेवालाई सहज, छिटो र छरितो बनाउनु उनको मुख्य ध्येय थियो। यसै रणनीतिको परिणामस्वरूप बैंकले ‘डिजिटल फस्ट’ अर्थात् डिजिटल प्रविधिलाई पहिलो प्राथमिकता दिने अवधारणालाई संस्थागत रूपमै अगाडि सार्‍यो। यस अवधारणालाई साकार रूप दिन बैंकभित्र नवीन सोच र आधुनिक कार्यशैलीको विकास गर्न ‘ओरेन्ज माइन्डसेट’ को सुरुवात गरियो, जसले कर्मचारीहरूमा प्रविधि र नवीनताप्रतिको दृष्टिकोणमा व्यापक परिवर्तन ल्यायो। शाहकै विशेष अग्रसरता र निर्देशनमा लक्ष्मी सनराइज बैंकले आफ्नो मोबाइल बैंकिङ एपलाई अत्याधुनिक सुविधाहरू सहित परिमार्जन र सरल बनायो। यसका साथै, ग्राहकहरूले भौतिक रूपमा बैंकको शाखा कार्यालयमै उपस्थित नभई घरमै बसेर सहजै अनलाइन माध्यमबाट खाता खोल्न सक्ने, आफ्नो व्यक्तिगत विवरण (केवाईसी) अद्यावधिक गर्न सक्ने, डिजिटल माध्यमबाटै कर्जाको आवेदन दिन सक्ने र अन्य विविध बैंकिङ सेवाहरू उपभोग गर्न सक्ने आधुनिक कागजविहीन बैंकिङ प्रणालीको विकास गरियो। प्रविधिमा गरिएको यस बृहत् र रणनीतिक लगानीकै कारण आज लक्ष्मी सनराइज बैंक डिजिटल बैंकिङ क्षेत्रमा नवीनता र प्रविधिमैत्री सेवाका लागि बजारमा एक अग्रणी नामका रूपमा स्थापित हुन सफल भएको छ।

ऐतिहासिक मर्जर र प्रविधिको सफल फड्कोकै जगमा लक्ष्मी सनराइज बैंकको पुँजीगत संरचना, शाखा सञ्जालको दायरा र समग्र बजार हिस्सामा अकल्पनीय एवं लोभलाग्दो वृद्धि भएको छ। मर्जर अघि तत्कालीन लक्ष्मी बैंकको चुक्ता पुँजी करिब ८ अर्ब रुपैयाँको हाराहारीमा सीमित रहेकोमा, सनराइज बैंकसँगको मर्जर र एकीकृत व्यवसायिक रणनीतिका कारण बैंकको चुक्ता पुँजीमा व्यापक वृद्धि भई हाल २३ अर्ब ७० करोड रुपैयाँभन्दा माथि पुगिसकेको छ, जसले बैंकको आन्तरिक वित्तीय सामर्थ्य र जोखिम वहन गर्न सक्ने क्षमतालाई असाध्यै बलियो बनाएको छ। पुँजी सँगसँगै बैंकको भौगोलिक उपस्थिति र पहुँचमा पनि व्यापक विस्तार भएको छ। विगतमा करिब १०० को हाराहारीमा रहेका शाखा कार्यालयहरूको संख्या मर्जर र नयाँ शाखाहरूको स्थापनासँगै बढेर हाल २६० भन्दा बढी पुगेको छ। यस व्यापक शाखा सञ्जालका कारण बैंकले देशका सुगम तथा ठूला शहरी क्षेत्रहरूमा मात्र नभई विकट, ग्रामीण र वित्तीय पहुँच पुग्न नसकेका दूरदराजका क्षेत्रहरूमा समेत आफ्ना आधुनिक बैंकिङ सेवाहरू सफलतापूर्वक पुर्‍याउन सफल भएको छ। व्यावसायिक आकारको दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि बैंकले विशाल फड्को मारेको छ, जसअनुसार हाल बैंकको कुल निक्षेप संकलन करिब ४०३ अर्ब रुपैयाँ (४ खर्ब ३ अर्ब) र कुल कर्जा लगानी करिब ३०२ अर्ब रुपैयाँ (३ खर्ब २ अर्ब) नाघिसकेको छ। यो वित्तीय तथ्याङ्कले बजारमा बैंकप्रति ग्राहकहरूको बढ्दो विश्वास र यसको बलियो बजार हिस्सालाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गर्दछ।

अजयबिक्रम शाहको नेतृत्वको अर्को महत्वपूर्ण सबल पाटो भनेको बैंकको सञ्चालन दक्षता, संस्थागत सुशासन र व्यावसायिक विविधीकरणमा लिइएको दृढ नीति हो। मर्जरपछि धेरैजसो संस्थाहरूमा सञ्चालन खर्च नियन्त्रण बाहिर जाने र व्यवस्थापकीय अस्तव्यस्तता देखिने ठूलो जोखिम रहन्छ। तर शाहले मर्जर लगत्तै दोहोरो संरचना भएका शाखाहरूको उचित समायोजन गर्ने, मानव संशाधनको कुशल परिचालन गर्ने र आन्तरिक प्रणालीको लागत न्यूनीकरण गर्ने विशेष रणनीति अख्तियार गरे। यसका साथै, बैंकको व्यापारिक जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्न र आम्दानीका स्रोतहरूलाई सुरक्षित बनाउन उनले कर्जा लगानीको मोडेलमा समेत ठूलो परिवर्तन ल्याए। बैंकलाई केवल केही सिमित र ठूला कर्पोरेट घरानाहरूको ऋण लगानीमा मात्र निर्भर राख्नुको सट्टा साना तथा मझौला उद्योग (एसएमई) र खुद्रा (रिटेल) बैंकिङ क्षेत्रतर्फ पोर्टफोलियो विस्तार गरेर व्यवसायलाई विविध र सुरक्षित बनाए। यस विविधीकरणले बैंकको वित्तीय जोखिमलाई देशका विभिन्न क्षेत्र र वर्गमा फैलाउन मद्दत गर्‍यो, जसका कारण कुनै एक क्षेत्रमा आउने आर्थिक उतारचढावले बैंकको समग्र वित्तीय स्वास्थ्यमा ठूलो धक्का पुर्‍याउन पाउँदैन। संस्थागत सुशासन र पारदर्शी कार्यशैलीलाई बैंकको मेरुदण्ड मान्ने शाहको नीतिका कारण नै लक्ष्मी सनराइज बैंकले केन्द्रीय बैंक र अन्य सरोकारवाला निकायहरूको नजरमा एक विश्वसनीय र अनुशासित वित्तीय संस्थाको पहिचान बनाउन सकेको हो।

प्राकृतिक रूपमा गरिने क्रमिक व्यवसायिक वृद्धि र रणनीतिक मर्जर दुवै विधिलाई एकैसाथ कुशलतापूर्वक प्रयोग गर्दै लक्ष्मी सनराइज बैंकले छोटो अवधिमै आफूलाई वित्तीय बजारको एउटा सामान्य वा मध्यम आकारको संस्थाबाट देशकै विशाल, सुदृढ र अत्यधिक प्रतिस्पर्धी वाणिज्य बैंकको रूपमा रूपान्तरण गर्न सफल भएको छ। आजको दिनमा लक्ष्मी सनराइज बैंक आफ्नो पुँजीगत आधार, कुल निक्षेप, कर्जा लगानी, प्रविधि र देशव्यापी सञ्जालका आधारमा नेपालका स्थापित र शीर्ष स्थानमा रहेका वाणिज्य बैंकहरूसँग सीधा र कडा प्रतिस्पर्धा गर्ने बलियो हैसियतमा पुगेको छ। शाहको यो झन्डै सात वर्ष लामो व्यावसायिक र रणनीतिक नेतृत्वले लक्ष्मी बैंकको पुरानो स्वरूपलाई पूर्ण रूपमा बदलेर एक नयाँ, गतिशील र उर्जावान् वित्तीय साम्राज्य खडा गरिदिएको छ, जुन नेपाली बैंकिङ क्षेत्रकै लागि एउटा उदाहरणीय र अध्ययनयोग्य व्यावसायिक सफलताको कथा बनेको छ।

यद्यपि, यो लोभलाग्दो व्यावसायिक विस्तार र सफलतासँगै लक्ष्मी सनराइज बैंकले केही गम्भीर आन्तरिक तथा बाह्य चुनौती र जोखिमहरूको पनि सामना गरिरहेको छ। पछिल्लो समय समग्र देशको अर्थतन्त्रमा देखिएको सुस्ती, घरजग्गा व्यवसायमा आएको मन्दी र बजारको कमजोर मागका कारण सम्पूर्ण नेपाली बैंकिङ क्षेत्र नै खराब कर्जा (एनपीएल) को गम्भीर दबाबबाट गुज्रिरहेको छ र यसको प्रत्यक्ष प्रभाव लक्ष्मी सनराइज बैंकमा पनि स्पष्ट रूपमा देखिएको छ। विशेष गरी आर्थिक वर्ष २०८०/८१ र त्यसपछिको अवधिमा बैंकको खराब कर्जा व्यवस्थापनका लागि ठूलो मात्रामा प्रोभिजनिङ (ऋण नोक्सानी व्यवस्था) गर्नुपरेको छ, जसले बैंकको सञ्चालन मुनाफा र वितरणयोग्य नाफामा केही दबाब सिर्जना गरेको छ। दोस्रो ठूलो चुनौती भनेको मर्जरपछिको प्रारम्भिक चरणमा कर्मचारीहरूको व्यवस्थापन, कार्यसंस्कृतिको पूर्ण मिलन र शाखा समायोजनका कारण बढ्न गएको सञ्चालन खर्च हो। दुई फरक प्रकृतिका बैंकहरू गाभिँदा सुरुवाती वर्षहरूमा प्राविधिक र प्रशासनिक खर्च बढ्नु स्वाभाविक भए तापनि यसलाई चाँडोभन्दा चाँडो नियन्त्रणमा राख्नु बैंक व्यवस्थापनका लागि एउटा मुख्य कार्यसूची बनेको छ। यद्यपि, बैंक व्यवस्थापनले दीर्घकालमा ‘इकोनोमी अफ स्केल’ अर्थात् ठूलो आकारको सञ्चालनबाट प्राप्त हुने लागत न्यूनीकरणको लाभमार्फत यो सञ्चालन खर्च बिस्तारै घट्दै जाने र बैंकको नाफा कमाउने क्षमता अझ सुदृढ हुने बलियो विश्वास लिएको छ।

चालू आर्थिक वर्षको हालसम्मको वित्तीय प्रदर्शनलाई सरसरती नियाल्दा लक्ष्मी सनराइज बैंकको समग्र वित्तीय अवस्था निकै मिश्रित, चाखलाग्दो र आशालाग्दो देखिन्छ। एकातिर बैंकले आफ्नो नाफा र कुल आम्दानीमा उल्लेखनीय वृद्धि गर्न सफल भएको छ भने अर्कोतिर खराब कर्जाको व्यवस्थापन र वित्तीय जोखिम न्यूनीकरणको दबाब पनि उत्तिकै बलियो रूपमा कायम रहेको देखिन्छ। वित्तीय विवरण अनुसार समीक्षा अवधिमा बैंकको खुद नाफा २३ दशमलव ३६ प्रतिशतको उत्साहजनक वृद्धि सहित २ अर्ब ३ करोड ८१ लाख रुपैयाँ पुगेको छ, जसले प्रतिकूल आर्थिक परिस्थितिमा पनि बैंकले आफ्नो कमाइको गतिलाई कायम राखेको देखाउँछ। त्यसैगरी, बैंकको मुख्य आम्दानीको स्रोत मानिने खुद ब्याज आम्दानी ७ अर्ब ८७ करोड ६२ लाख रुपैयाँको उच्च विन्दुमा पुगेको छ भने बैंकको सञ्चालन मुनाफा पनि ३९ दशमलव ४३ प्रतिशतको ठूलो वृद्धि सहित २ अर्ब ९५ करोड ९ लाख रुपैयाँ पुग्न सफल भएको छ। यी सूचकहरूले बैंकको मूल व्यावसायिक व्यवसाय अझै पनि अत्यन्तै बलियो र चलायमान रहेको स्पष्ट पार्छन्।

खराब कर्जाको स्थितिको कुरा गर्दा, बैंकले आन्तरिक असुली प्रक्रिया र बक्यौता व्यवस्थापनलाई तीव्र बनाएका कारण यसअघि ५ दशमलव ८६ प्रतिशत पुगेको खराब कर्जाको अनुपात केही घटेर ५ दशमलव २९ प्रतिशतमा झरेको छ। खराब कर्जामा आएको यो क्रमिक सुधार सकारात्मक संकेत भए तापनि केन्द्रीय बैंकले तोकेको सीमाभन्दा यो अझै पनि केही माथि नै रहेकाले व्यवस्थापनले जोखिम न्यूनीकरणका लागि थप आक्रामक बन्नुपर्ने देखिन्छ। बैंकले सम्भावित ऋण नोक्सानी र भविष्यमा हुन सक्ने वित्तीय जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै ३ अर्ब १ करोड २० लाख रुपैयाँको ठूलो रकम प्रोभिजनिङका लागि छुट्याएको छ। यसरी ठूलो रकम प्रोभिजनिङमा खर्च गर्नुपरेका कारण बैंकको कुल आम्दानी राम्रो हुँदाहुँदै पनि शेयरधनीहरूलाई तत्काल बाँड्न मिल्ने वितरणयोग्य नाफा भने ५१ करोड ६१ लाख रुपैयाँमा मात्र सीमित हुन पुगेको छ। तर अर्कोतर्फ, शेयर बजारका लगानीकर्ताहरूका लागि बैंकको प्रतिशेयर आम्दानी (ईपीएस) मा भएको वृद्धि भने निकै सुखद र उत्साहजनक छ। बैंकको प्रतिशेयर आम्दानी विगतको ९ दशमलव ०५ रुपैयाँबाट बढेर हाल ११ दशमलव ४६ रुपैयाँ पुगेको छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा यो बैंक आफ्ना शेयरधनी र लगानीकर्ताहरूका लागि एक सुरक्षित र उच्च प्रतिफल दिने संस्था बन्ने प्रचुर सम्भावना बोकेको पुष्टि गर्दछ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, अजयबिक्रम शाहको कुशल, परिपक्व र दूरदर्शी नेतृत्वमा तत्कालीन लक्ष्मी बैंकले भोगेको संरचनात्मक, डिजिटल र व्यावसायिक रूपान्तरण नेपाली बैंकिङ इतिहासकै एउटा सुनौलो अध्याय हो। ४ खर्ब रुपैयाँको निक्षेप र ३ खर्ब रुपैयाँको कर्जाको यो विशाल साम्राज्य सजिलै खडा भएको होइन; यसको पछाडि वर्षौँको अथक मिहिनेत, रणनीतिक मर्जरको साहसिक निर्णय, डिजिटल माध्यममा गरिएको ठूलो लगानी र सुदृढ सुशासनको जग रहेको छ। वर्तमान समयमा अर्थतन्त्रमा देखिएको मन्दी र खराब कर्जा जस्ता बाह्य चुनौतीहरूले बैंकलाई केही समयका लागि दबाबमा पारेको देखिए तापनि, बैंकले लिएको ‘डिजिटल फस्ट’ नीति, देशव्यापी बलियो शाखा सञ्जाल र विविधीकृत कर्जा पोर्टफोलियोका कारण लक्ष्मी सनराइज बैंक आगामी दिनमा नेपालको वित्तीय बजारमा अझ बढी परिमार्जित, बलियो र अपराजित शक्तिका रूपमा अगाडि बढ्ने निश्चित देखिन्छ। शाहको नेतृत्वमा बदलिएको बैंकको यो नयाँ भव्य स्वरूपले आगामी पुस्ताका बैंकर र समग्र वित्तीय क्षेत्रका लागि सधैँ मार्गदर्शन गरिरहनेछ।