नेपालको बीमा क्षेत्रलाई नियमन गर्ने सर्वोच्च निकाय नेपाल बीमा प्राधिकरणले बीमा बजारको एक महत्त्वपूर्ण खम्बाका रूपमा रहेका बीमा सर्भेयरहरूको कार्यप्रणालीलाई थप सुदृढ र पारदर्शी बनाउन नयाँ कदम चालेको छ। प्राधिकरणले ‘बीमा सर्भेयर सम्बन्धी निर्देशन २०८३’ जारी गर्दै यस क्षेत्रमा व्यावसायिक निष्ठा, प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण र विश्वसनीयता सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य लिएको छ।

बीमा व्यवसायमा दाबी भुक्तानीको प्रक्रिया सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष मानिन्छ। बीमितले आफ्नो सम्पत्ति वा हितको नोक्सानी हुँदा पाउने क्षतिपूर्ति न्यायोचित छ कि छैन भन्ने कुराको निर्क्योल सर्भेयरको प्रतिवेदनमा आधारित हुन्छ। यही प्रक्रियालाई वैज्ञानिक, तथ्यपरक र विवादरहित बनाउन प्राधिकरणले बीमा ऐन २०७९ ले दिएको अधिकार प्रयोग गरी यो विस्तृत निर्देशन कार्यान्वयनमा ल्याएको हो।

इजाजतपत्र र योग्यताको नयाँ व्यवस्था

नयाँ निर्देशन अनुसार बीमा सर्भेयरको रूपमा काम गर्न चाहने नयाँ जनशक्तिले अब अनिवार्य रूपमा तोकिएको परीक्षा उत्तीर्ण गर्नुपर्नेछ। परीक्षा उत्तीर्ण गरिसकेपछि इच्छुक व्यक्तिले इजाजतपत्रका लागि प्राधिकरणमा निवेदन दिनुपर्नेछ। रितपूर्वक प्राप्त भएका निवेदनका आधारमा प्राधिकरणले सात दिनभित्र इजाजतपत्र उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेको छ। यसले लाइसेन्स प्रक्रियालाई छिटो र छरितो बनाएको छ। तर, यो निर्देशन जारी हुनुभन्दा अगावै इजाजतपत्र प्राप्त गरिसकेका पुराना सर्भेयरहरूको हकमा भने पुनः परीक्षा दिनुपर्ने बाध्यता राखिएको छैन, जसले गर्दा अनुभवी सर्भेयरहरूको कार्य निरन्तरतामा अवरोध पुग्ने छैन।

अयोग्यताका कडा मापदण्डहरू

सर्भेयर पेशाको संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राख्दै प्राधिकरणले अयोग्यताका सम्बन्धमा केही कडा सर्तहरू अघि सारेको छ। विशेषगरी वित्तीय सुशासन र व्यावसायिक नैतिकतालाई यसमा प्राथमिकता दिइएको छ। निर्देशनअनुसार कर्जा सूचना केन्द्रको कालोसूचीमा परेका व्यक्तिहरूले सूचीबाट फुकुवा भएको एक वर्ष पूरा नभएसम्म सर्भेयरका रूपमा काम गर्न पाउने छैनन्।

यसैगरी, स्वार्थ बाझिने (Conflict of Interest) विषयमा प्राधिकरण निकै गम्भीर देखिएको छ। कुनै पनि बीमक (बीमा कम्पनी) को बहालवाला लेखापरीक्षक वा परामर्शदाताका रूपमा कार्यरत व्यक्तिले सोही कम्पनीको सर्भेयर बन्न पाउने छैनन्। यदि कुनै व्यक्तिको बीमकसँग कुनै पनि किसिमको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष वित्तीय स्वार्थ जोडिएको छ भने त्यस्ता व्यक्तिलाई पनि अयोग्य मानिने व्यवस्था गरिएको छ। साथै, प्रचलित कानुन अनुसार कर चुक्ता नगरेका व्यक्ति वा संस्थाहरूले पनि सर्भेयरको इजाजतपत्र प्राप्त गर्न वा नवीकरण गर्न सक्ने छैनन्।

कार्यसम्पादनमा सीमा: प्रतिवेदनको चाप व्यवस्थापन

सर्भेयरहरूले धेरै काम हातमा लिने तर समयमै प्रतिवेदन नबुझाउँदा दाबी भुक्तानीमा ढिलाइ हुने गरेको गुनासोलाई सम्बोधन गर्न प्राधिकरणले संख्यात्मक सीमा तोकेको छ। नयाँ व्यवस्था अनुसार, व्यक्तिगत सर्भेयरले बढीमा ५ वटा र संस्थागत सर्भेयरले बढीमा १० वटासम्म सर्भे प्रतिवेदन बुझाउन बाँकी रहेको अवस्थामा उनीहरूलाई थप नयाँ कामका लागि नियुक्ति गर्न पाइने छैन। यस प्रावधानले सर्भेयरहरूलाई छिटो कार्यसम्पन्न गर्न प्रोत्साहित गर्नेछ र बीमितले समयमै क्षतिपूर्ति पाउने वातावरण सिर्जना गर्नेछ।

निष्पक्षता र वैज्ञानिक मूल्यांकनको सुनिश्चितता

निर्देशनले सर्भेयरको कार्यशैलीका बारेमा स्पष्ट मार्गनिर्देशन गरेको छ। सर्भेयरले कुनै पनि क्षतिको मूल्यांकन गर्दा व्यक्तिगत धारणाका आधारमा नभई वैज्ञानिक पद्धति र ठोस प्रमाणका आधारमा गर्नुपर्नेछ। बीमितसँग आवश्यक कागजात माग गर्दा पटक–पटक दुःख नदिई एकमुष्ठ रूपमा सूची बनाएर औपचारिक पत्रमार्फत माग गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। यदि कुनै कागजात अपुग भएमा त्यसको जानकारी बीमकलाई तुरुन्त गराउनुपर्नेछ।

यति मात्र होइन, सर्भेयरले कुनै पनि क्षतिको सर्भे सुरु गर्नुभन्दा अगाडि आफ्नो बीमितसँग कुनै पनि प्रकारको स्वार्थ नजोडिएको लिखित घोषणा (Declaration of Interest) गर्नुपर्नेछ। बीमा कम्पनीहरूले केवल औपचारिकताका लागि सर्भेयरको रोष्टर (सूची) मात्र खडा गरेर राख्न पाउने छैनन्, उनीहरूले वास्तविक आवश्यकता र दक्षताका आधारमा कार्यभार सुम्पनुपर्नेछ।

आचारसंहिता र नैतिक बन्धन

सर्भेयरहरूका लागि जारी गरिएको आचारसंहितामा उनीहरूले तोकिएको समयसीमा भित्रै कार्य सम्पन्न गर्नुपर्ने कुरालाई अनिवार्य गरिएको छ। सर्भेयरहरू पूर्ण रूपमा तटस्थ हुनुपर्ने र कुनै पनि पक्षको दबाब वा प्रभावमा नपरी यथार्थपरक प्रतिवेदन तयार गर्नुपर्ने व्यवस्था छ। यदि सर्भेको सिलसिलामा कुनै विवाद उत्पन्न भएमा सर्भेयरले त्यसको जानकारी सम्बन्धित सबै पक्ष (बीमक र बीमित) लाई पारदर्शी रूपमा दिनुपर्नेछ।

आर्थिक पारदर्शिताका लागि सर्भेयरले कुनै पनि बीमा कम्पनीको आधारभूत शेयर स्वामित्व लिन नपाउने व्यवस्था गरिएको छ। साथै, आफ्नो, एकाघरको परिवारको, नजिकका नातेदारको वा आफ्नो स्वार्थ जोडिएको कुनै पनि सदस्यको सम्पत्तिको क्षति मूल्यांकन गर्न सर्भेयरलाई पूर्ण रूपमा रोक लगाइएको छ।

नेपाल बीमा प्राधिकरणको यो नयाँ निर्देशनले बीमा क्षेत्रमा हुने दाबी प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउने मात्र नभई, बीमा बजारमा सर्भेयरहरूको भूमिकालाई थप सम्मानित र जिम्मेवार बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। यसले अन्ततः बीमा गर्ने सर्वसाधारणको हकहितको रक्षा गर्दै समग्र बीमा व्यवसायप्रति जनविश्वास अभिवृद्धि गर्न टेवा पुऱ्याउनेछ।